Jehovah’s Witnesses Official Web Site

Home Beliefs Future Medical Topics Contact Us Publications Languages

Ana Tia Kakoaua Iehova—Antai Ngaiia? Tera Aia Koaua?

Previous articleNext article

Rikirakeia n Taai Aikai

Te Taua-n-Tantani, man te mwaiti ae 6,000 n te taetae ae tii teuana nakon te mwaiti ae raka nakon 22,000,000 n taetae aika raka nakon 132

A MOAN waaki Ana Tia Kakoaua Iehova n taai aikai, tebubua tabun te ririki n nako. N 1870 tabun, iai te korakina ae uarereke mwaitiia ake a moanna n reirei n te Baibara, i Allegheny Pennsylvania, U.S.A., are e a reke ngkai n te aono ae Pittsburgh. Charles Taze Russell are e korakora riki ana mwakuri ibuakon te koraki anne. N Turai 1879, e moan boretiaki te maekatin ae te Zion’s Watch Tower and Herald of Christ’s Presence. Imwain 1880, a mwaiti ekaretia ake a rikirake man te reirei n te Baibara ae uarereke anne, ao a butanako n aono ake irarikin Pennsylvania. N 1881, e kateaki te botaki ae Zion’s Watch Tower Tract Society, ao e riki bwa te botaki ae kinaaki i aan tuan te aba n 1884, are e a beretitenti iai Russell. Imwina riki, e a bitaki aran te Totaieti nakon te Watch Tower Bible and Tract Society. A mwaiti aomata ake a kaotioti man te auti teuana nakon te auti teuana ma n tibwai booki aika a kabwarabwara te Baibara. Nimangaun aomata ake a karaoa anne ni kabwanina aia tai iai n 1888—ao ngkai, mwaitiia aomata ake a karaoa aei ni katobibia te aonnaba, e a roko n te mwaiti ae tao 700,000.

N 1909, e a waakinaki te mwakuri aei n aban te aonnaba tabeua riki, ao kautun te Totaieti e a kamwaingaki nakon te tabo are e mena iai ngkai, ae i Brooklyn, New York. A kabutaki kabwarabwara n aroia ni boretiaki i nanon nuutibeeba aika mwaiti, ao n 1913, a boretiaki n taetae aika aua, n nuutibeeban te United States, Kanata, ao Eurobe, aika ngaa ma ngaa mwaitiia. Booki, booki aika uarereke, ao taian turaeki, a tibwaki n te mwaiti ae bubua ma bubua te mirion mwaitiia.

N 1912, e a moanaki karaoan te “Photo-Drama of Creation.” Rinanon taamnei ake a aki kakamwakuri ao taamnei naba aika a kakamwakuri aika iai naba bwanaia, a rinanoaki iai taekan bwaai ake a riki ma ngke e karikaki te aonnaba ao ni karokoa tokin ana Tautaeka Kristo ae Maanna Tenga te Ririki. E moanaki kaotakin te taamnei aei n 1914, ao 35,000 mwaitiia aomata ake a mataku iai ni katoa bong. Bon te waaki ae boou aei ni kaineti ma taian taamnei aika a kakamwakuri ma bwanaia.

TE RIRIKI AE 1914

I aoni kawaina n roko te tai ae kakawaki. N 1876, te tia reirei n te Baibara ae Charles Taze Russell, e katauraoa te kaongora ae atuna, “Aia Tai Tientaire: A na Toki n Ningai?” ae e karinaki n te maekatin ae te Bible Examiner, are e boretiaki i Brooklyn, New York, ao e taekinna n iteraniba 27 ni maekatinin Okitobwa, bwa “A na toki taai ake itiua n A.D. 1914.” Aia Tai Tientaire bon te tai are e aranaki n te rairai n te Baibara teuana, bwa “aia tai botannaomata ae baireaki.” (Ruka 21:24) A aki bane ni koro bukin bwaai nako ake a kaantaningaki n 1914, ma te ririki anne e kanikinaea tokin Aia Tai Tientaire, ao bon te ririki naba ae namataki. A mwaiti taani korea rongorongon rimoa, ao taan rabakau iai ake a kaotia bwa te ririki are 1914, bon te tai are e a bitaki aron te botannaomata iai. E oti anne man taeka aika a mwaneweaki aikai:

Te tai are e a bitaki aron te botannaomata iai

“Te ririki ae 1913 bon te kabanea n ririki are e noraki iai are e ‘tataneiai’ ni karaoaki irouia aomata, ae te ririki raoi imwain moanakin te Moan Buaka are Kabuta te Aonnaba.”—Te kaongora n te Times-Herald, Washington, D.C., Maati 13 1949.

“E a rikirake ni kakoauaki irouia taani koroi rongorongon rimoa, bwa te tai ae 75 te ririki maanna, man 1914 ni karokoa 1989, are a riki iai buaka aika uoua ake a kabuta te aonnaba, ao te kaiangatoa imarenan Amerika ao Rutia, bon te tai ae kaokoro, ae tii teuana aekakina, are angiia kaain te aonnaba iai a bo atiia ni buaka, a tibwa tia ni buaka, ke a katauraoiia nakon te buaka.”—The New York Times, Mei 7 1995.

“E kiriwe te aonnaba ae bwanin n tain te Moan Buaka are Kabuta te Aonnaba, ao ti tuai man ataia bwa bukin tera. Imwain anne, aomata a taku bwa e nang roko te maiu ae kororaoi. Bon iai te rau ao te mweeraoi. Ao ngkanne, e karina n roko te aki rau ae korakora. Ai aron ae e a katokaki moa te waaki ae kakawaki man te tai anne ao ni karokoa ngkai . . . A mwaiti riki aomata ake a kamateaki i nanon te tienture aei, nakon tienture ni kabane.”—Dr. Walker Percy, American Medical News, Nobembwa 21 1977.

Nimabwi tabun te ririki imwin 1914, te bwakuaku n tautaeka ae te I-Tiaman ae Konrad Adenauer, e korea ae kangai: “E bua te mweeraoi ao te rau man maiuiia aomata, man 1914.”—The West Parker, Cleveland, Ohio, Tianuare 20 1966.

E mate te moan beretitenti n te Totaieti ae C. T. Russell n 1916, ao e ruamwina Joseph F. Rutherford n te ririki are imwina. A mwaiti bitaki ake a karaoaki iai. E a reke raon te maekatin ae Te Taua-n-Tantani, are te Golden Age. (E aranaki ngkai bwa te Awake!, ao e a kabutaki ngkai n te mwaiti ae raka riki nakon 20,000,000, n taetae aika 80 tabun.) E kaatuuaki riki te kaotioti man te auti teuana nakon te auti teuana. Ibukin kaokoroakiia man Aaro ni Krititentom, Kristian aikai a butimwaea te ara ae Ana Tia Kakoaua Iehova n 1931. Te ara aei e aanaki i aon Itaia 43:10-12.

E bati ni kabonganaki te rerio i nanon ririki aika man 1920 ni karokoa 1940. N 1933, te Totaieti e kabonganai taabo ni kanakobwana aika 403 mwaitiia, ibukin kanakoan kabwarabwara i aon te Baibara. Imwina riki, e a oneaki mwin kabonganan te kanakobwana, ngke e a kakorakoraki riki kawaraia auti nako irouia taani Kakoaua, ake a uotii mitiin ni kanakobwana ao kabwarabwara i aon te Baibara ake a raweaki. A moanaki reirei n te Baibara ni mwengaia aomata ake a kaota kan ataakin te koaua man te Baibara irouia.

TE TOKANIKAI N TE KABOOWI

Te mwakuri ae kakawaki ibukin boutokoan inaaomataia aomata

I nanon ririki aika man 1930 ni karokoa 1950, a mwaiti taani Kakoaua ake a tauaki ni katikaki ngke a karaoa te mwakuri aei, ao ni kaota aki riain anne, a uota tangitangiia nakon te boowi, bwa e aonga ni boutokoaki riain inaaomataia aomata n taetae, ni boreeti, ni botaki, ao n taromauri. N te United States, a manga uotaki tang tabeua man te boowi are mai nano, nakon ana Boowi ae Rietata te United States, ao a tokanikai iai ana Tia Kakoaua Iehova ni keiti aika 43 mwaitiia. N aron anne, mooti aika raraoi a reke naba man boowi aika rietata, n aaba tabeua. E taui taekan tokanikai n te boowi aikai te Professor C. S. Braden, n ana boki ae These Also Believe, ao e taekinia taani Kakoaua ni kangai: “A a tia ni karaoa te ibuobuoki ae manena ibukin boutokoan te inaaomata n aia mwakuri korakora ni kateimatoa inaaomataia aomata, bwa e bati aia mwakuri ma aia kekeiaki, n aron karekean te inaaomata nakoia botaki n aomata aika uarereke ni kabane, ake i aon Amerika.”

WAAKI N REIREI AIKA RAKA

E mate J. F. Rutherford n 1942, ao e ruamwina n te nakoa ni beretitenti N. H. Knorr. E moanaki iai te waaki n reirei ae korakora. N 1943 e kateaki te reirei ae kaokoro ibukin kataneiakiia mitinare, are aranaki bwa te Watchtower Bible School of Gilead. Man te tai arei ni karokoa ngkai, kaain te kuura aei a a tia ni kanakoaki nakon aaba aika mwaiti ni kabuta te aonnaba. A kateaki ekaretia aika boou n aaba ike akea mai imwaina, ao e a raka riki nakon 100, mwaitin mwaangan te Totaieti aika a kabonganaki ngkai ni katobibia te aonnaba. N taai tabetai, iai waaki n reirei aika okoro ake a baireaki ibukin kataneiakiia unimwaanen ekaretia nako, taan ibuobuoki ni mwaangan te Totaieti, ao ibukia aomata aika a tataekina te rongorongo ni kabwanina aia tai iai (ake a aranaki bwa bwaiania). Iai waaki n reirei aika kaokoro ibukia minita ake a baireaki man te tabo n reirei ae mena i Patterson, New York.

E a mate N. H. Knorr n 1977. Teuana mai buakon ana kabanea ni babaire ibukin waakinan te botaki are e ibuobuoki iai imwain matena, bon kabuburan mwaitiia kaain te Rabwata n Tautaeka, are e mena ni kautun te botaki i Brooklyn. N 1976, e kakaokoroaki te tararua i aon te botaki, ngke a mwiokoaki iai komete ake a kaainaki irouia kaain te Rabwata n Tautaeka, ake a bane n tia ni minita i nanon ririki aika mwaiti.

KABUBURAN TAABO NI BOREETI

E rangi ni mwaiti bwaai aika kakawaki ake a riki irouia Ana Tia Kakoaua Iehova i nanon taai aikai. Taani Kakoaua a rikirake man te koraki n reirei n te Baibara ae uarereke ae tii teuana i Pennsylvania n 1870, nakon te mwaiti n ekaretia ae roota 90,000 ni katobibia te aonnaba n te ririki 2000. N te moan tai, aia bwaai ni wareware ni kabane a boretiaki irouia taani bitineti; n 1920, bwaai ni wareware tabeua a karaoaki irouia taani Kakoaua ake a tangoi auti ni karaobwai. Ma mai imwin 1927, a bati riki bwai ni wareware ake a karaoaki n te auti ni karao bwai ae waniua bwiana are e mena i Brooklyn New York, are ana bwai te Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. E a tia ni kabuburaki te tabo ni boreeti aei n riki bwa auti ni karaobwai tabeua, ao taian aobiti. Iai riki auti tabeua i Brooklyn ake a uakaan ma auti ni karaobwai aikai, ike a kamaekaki iai minita aika a anga nanoia bwa a na kabuta te tabo ni boreeti aei. Irarikin anne, iai te tabo teuana are e waakinaki iai te ununiki ao te boreeti, ae uakaan ma kaawan Wallkill, i New York. A boretiaki iai maekatin aika Te Taua-n-Tantani ao te Awake!, ao a karaoaki iai amwarake tabeua ibukia minita ake a beku n taabo aikai. Taan ibuobuoki ni kabane a anganaki te mwane ni kaboomwi teutana ibukin buokan aia kabane mwane.

BWABWARO IBUKIA AABA AIKA KAKAOKORO

N 1893, e booaki te moan bwabwaro ae bubura i Chicago, Illinois, U.S.A. E kaeaki irouia aomata aika 360 mwaitiia, ao 70 aomata aika boou ake a babetitoaki iai. Te kabanea n tai are e karaoaki te bwabwaro ae tii teuana ae rangi ni bubura ibukiia aaba aika kakaokoro, bon i New York City, n 1958. E kabonganaki iai taabo aika uoua aika te Yankee Stadium ao te Polo Grounds are a tei n te tai arei. Te kabanea ni bubura ni mwaiti n aomata are a roko iai bon 253,922; iai aomata aika boou aika 7,136 mwaitiia ake a babetitoaki iai. Mai imwin anne, bwabwaro aika a reitaki, ibukia aaba aika kakaokoro aika mwaiti, a booaki n taabo aika kaokoro n aaba aika a bati. A kona ni karaoaki bwabwaro aika a reitaki aika tao tenga mwaitiia n aaba aika mwaiti ni katobibia te aonnaba.

 

Boretiaki n 2001

HomeTopPrevious articleNext article

Copyright © 2006 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. All rights reserved.