Lipaki za Jehova—Ki Batu Ba Ba Cwañi? Ba Lumelañi?

Zwelopili ni Kulo ya Bona ya mwa Miteñi Ye

Tora ya ku Libelela, ku zwa fa likopi ze 6,000 mwa puo i liñwi ku isa fa likopi ze fitelela 22,000,000 mwa lipuo ze fitelela 132

LITABA za mwa miteñi ye za Lipaki za Jehova ne li kalile lilimo ze fitelela mwanda ku kuta kwamulaho. Kwa makalelo a bo ma-1870, sikwatanyana se ne si ituta Bibele sa kalisa mwa silalanda sa Allegheny, seo cwale se si li kalulo ya tolopo ya Pittsburgh, kwa Pennsylvania, mwa U.S.A. Charles Taze Russell ki yena ya n’a tukufalezwi hahulu mwa sikwata seo. Ka July ya 1879, kwa tahiswa musulo wa pili wa magazini ye bizwa Zion’s Watch Tower and Herald of Christ’s Presence. Silimo sa 1880 ha si t’o fita liputeho ze ñata ne se li hasanezi mwa lilalo ze li bukaufi ku zwelela ku sona sikwatanyana seo se ne si ituta Bibele. Ka 1881 kwa tomiwa kopano ya Zion’s Watch Tower Tract Society, mi ka 1884 ya ba kopano ye ñozwi ka mulao. Russell ne li yena prezidenti. Libizo la Sosaiti ne li cincizwe hasamulaho ku ba Watch Tower Bible and Tract Society. Ba bañata ne ba paka fa ndu ni ndu inze ba fa libuka ze tomile fa Bibele. Batu ba 50 ne ba eza musebezi w’o ka nako ye tezi ka 1888. Kono cwale palo ya babeleki ba nako ye tezi mwa lifasi kaufela ibat’o ba 700,000.

Silimo sa 1909 ha si t’o esha musebezi ne se u keni mwa linaha ze ñwi, mi sibaka se situna sa tamaiso sa Sosaiti sa tutisezwa ko si fumaneha kacenu, kwa Brooklyn, mwa New York. Lingambolo ze hatisizwe ne li hasanyizwe ni mwa mitende, mi 1913 ha i t’o esha za ba mwa lipuo z’e ne mwa mitende ye 3,000 mwa United States, Canada, ni Yurope. Ne ku abezwi libuka, libukanyana, ni matrakiti ze eza bolule ba ba mianda-nda.

Ka 1912 “Photo-Drama of Creation” ne i kalisizwe. Yeo ne li ya maswaniso a’ sa zamayi ni a’ zamaya a’ kopanyizwe ni mulumo, a n’a nyakisisa litaba ze kala ka pupo ya lifasi-mubu ku y’o fita kwa mafelelezo a Puso ya Kreste ya Lilimo Ze Sikiti. Ne i kalile ku buhiswanga ka 1914, mi b’a 35,000 ne ba i buha ka zazi. Ne i li ye ñwi ya makalelo ku za maswaniso a zamaya ili a kopanyizwe ni mulumo.

SILIMO SA 1914

Nako ye zwile mubano ne inze i atumela. Ka 1876 muituti wa Bibele Charles Taze Russell a lumela taba ye li “Linako za Bamacaba: Li Fela Lili?” kwa magazini ya Bible Examiner, ye ne i hasanyiwanga mwa Brooklyn, kwa New York. Fa likepe 27 la musulo wa yona wa October, ne i bulezi kuli, “Linako ze supile li ka fela ka A.D. 1914.” Linako za Bamacaba ki nako ye bizwa mwa toloko ye ñwi ya Bibele kuli “linako ze tomilwe za bamacaba.” (Luka 21:24) Haki zote ze ne libelelwa ku ezahala ka 1914 ze ne li ezahezi, kono silimo seo luli ne si bile ona mafelelezo a Linako za Bamacaba mi ne li silimo se si ipitezi. Baituti ba bañata ba litaba ze ezahezi ni batalusi ba likezahalo ba lumela kuli silimo sa 1914 ne si tisize cinceho ye tuna mwa litaba za batu. Litaba ze latelela ze bulezwi li bonisa taba yeo:

Nako ya cinceho ye tuna mwa litaba za butu

“Silimo sa mafelelezo ku ze ne ‘iketile’ hande ku zwa kwamulaho ne li sa 1913, ili silimo se ne si tatamwi ki sa Ndwa ya Lifasi ya I.”—Maikuto a bahasanyi ba Times-Herald, Washington, D.C., March 13, 1949.

“Baituti ba ze ezahezi ba ba sweli ku ekezeha b’a nga kuli lilimo ze 75 ku zwa 1914 ku taha 1989, ze kopanyeleza za lindwa za lifasi ze peli ni mipingo ya mwahal’a linaha za Komyunizimu ni ze si za Komyunizimu, ki nako inosi, isili, ye ipitezi ili m’o buñata bwa lifasi ne li lwana, ku wetuluka kwa ndwa kamba ku itukiseza ndwa.”—The New York Times, May 7, 1995.

“Lifasi kamukan’a lona ne li shandaukile luli ibat’o ba ka Ndwa ya Lifasi ya I mi ni ka nako ye ha lu zibi libaka. Nako yeo i si ka fita kale, batu ne ba nahana kuli nako ye nde hahulu ne i atumela. Ne ku na ni kozo ni nala. Ku y’o kumbuluka lika kaufela za shandauka. Ku zwelela honaf’o, se lu bile inge ba ba omelezi fela . . . Batu ba bañata se ba bulailwe mwa lilimo za mwanda w’o ku fita lili kaufela mwa litaba za butu.”—Dr. Walker Percy, American Medical News, November 21, 1977.

Lilimo ze fitelela 50 hamulaho wa 1914, likwambuyu wa kwa Germany ya bizwa Konrad Adenauer n’a ñozi kuli: “Bupilo bwa batu se bu tokwile buiketo ni kozo ku zwa ka 1914.”—The West Parker, Cleveland, Ohio, January 20, 1966.

Prezidenti wa pili wa Sosaiti, yena C. T. Russell, n’a timezi ka 1916 mi silimo se si tatama a yoliwa ki Joseph F. Rutherford. Lika ze ñata ne li cincize. Ne ku tahisizwe magazini ye zamaelela ni Tora ya ku Libelela, ye ne i bizwa The Golden Age. (Cwale i bizwa Awake! I hasanywa ka likopi ze fitelela 20,000,000 mwa lipuo ze fitelela 80.) Ne ku koñomekilwe hahulu za ku paka fa ndu ni ndu. Kuli ba bonise shutano ye mwahal’a bona ni bulapeli bwa Krestendomu, ka 1931 Bakreste bao ba amuhela libizo la Lipaki za Jehova. Libizo leo li tomile fa Isaya 43:10-12.

Wayalesi ne i itusisizwe hahulu ku bo ma-1920 ni ma-1930. Silimo sa 1933 ha si t’o esha, Sosaiti ne i itusisa mandu a kakundukundu a’ 403 mwa ku fa lingambolo za Bibele fa moya. Hasamulaho, ku itusisa wayalesi ne ku yolilwe sihulu ki ku potelanga ndu ni ndu kwa Lipaki, ba nze ba itusisa mishini ye bubebe ye bizwa fonogirafu ni lingambolo za Bibele ze ne li beilwe fa matapa. Lituto za Bibele za fa mandu ne li kalisizwe ku bote be ne ba bonisa kuli ba tabela niti ye mwa Bibele.

KU WINA MIZEKO MWA LIKUTA

Ku bo ma-1930 ni ma-1940, Lipaki ba bañata ne ba tamilwe bakeñisa ku eza musebezi w’o, mi mizeko ya mwa likuta ne i zekilwe ka mulelo wa ku bukeleza tukuluho ya ku ipulelela, ku hatisa lika, ku kopana hamoho, ni ku lapela. Mwa United States, buipilezo bo bu zwa mwa likuta ze nyinyani ne bu tisize kuli Lipaki ba wine mizeko ye 43 mwa Kuta ye Pahami ya United States. Ka ku swana, likatulo ze nde se li filwe ki likuta ze pahami mwa linaha ze ñwi. Caziba C. S. Braden, mwa buka ya hae ye bizwa These Also Believe, n’a bulezi cwana ka za Lipaki ha n’a ama kwa ku tula k’o kwa mwa likuta: “Se ba petile nto ye ipitezi luli ye tusize demokrasi ka lindwa za bona za ku bukeleza litukelo za bona, kakuli mwa ku satalala kwa bona se ba tusize hahulu mwa ku tahisa kuli likwata kaufela ze nyinyani mwa America li be ni zona litukelo zeo.”

LITUKISO ZE IPITEZI ZA KU ITUTA

J. F. Rutherford n’a timezi ka 1942 mi n’a yolilwe fa buprezidenti ki N. H. Knorr. Tukiso ye lukisizwe hande ya ku ituta ne i kalile. Ka 1943, ne ku tomilwe sikolo se si ipitezi sa ku luta balumiwa, se si bizwa Watchtower Bible School of Gilead. Ku zwa yona nako yeo, ba ba felize sikolo seo se ba lumezwi kwa linaha ze kai ni kai fa lifasi. Liputeho ze nca li tomilwe mwa linaha mo ne ku si na liputeho, mi palo ya mitai ye tomilwe mwa lifasi kaufela se i fitelela 100. Ka linako ze ñwi, lituto ze ipitezi li ezizwe kuli ku lutiwe maeluda ba mwa liputeho, baitateli ba ba sebeleza fa mitai, ni ba ba sebeza ka nako ye tezi (ba li mapaina) mwa musebezi wa ku paka. Mifuta ye miñwi ya lituto ze ipitezi za likombwa se li filwe kwa sibaka sa lituto se si kwa Patterson, mwa New York.

N. H. Knorr n’a timezi ka 1977. Ye ñwi ya licinceho ze ama kopano mwa n’a abani lwa mafelelezo a si ka timela kale ne li ku ekezwa kwa palo ya Sitopa se si Busa, se si kwa sibaka se situna sa tamaiso ya mwa lifasi ili kwa Brooklyn. Ka 1976, buikalabelo bwa tamaiso ne bu abilwe ni ku fiwa kwa tutengo to tu fapana-fapana twa lilama za Sitopa se si Busa. Lilama zeo kaufela ba bile likombwa ka lilimo ze mashumi-shumi.

MIYAHO YA KU HATISEZA TEÑI YA EKEZEHA

Litaba za Lipaki za Jehova mwa linako za cwale li bile ni likezahalo ze ñata ze tuna. Ku zwelela fa sikwatanyana sani se ne si ituta Bibele mwa Pennsylvania kwamulaho k’o ka 1870, silimo sa 2000 ha si t’o esha Lipaki ne ba ekezehile ku fita ba eza liputeho ze bat’o ba 90,000 mwa lifasi kaufela. Sapili, libuka kaufela ne li hatiswa ki likampani za silifasi; kono ka 1920, Lipaki ba tahiseza lihatiso ze ñwi mwa miyaho ya ku lifela. Kono ku zwa ka 1927, libuka ze ñata hahulu ne li ezelizwe mwa fakitori ye kwa Brooklyn, kwa New York, ya mandu a’ 8 a’ shangatami, ye ne li ya Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. Ku sona sibaka seo, cwale se ku shangezwi miyaho ye miñwi ya lifakitori ni muyaho o mutuna wa liofisi. Ku na ni miyaho ye miñwi ye fakaufi ni yona mwa Brooklyn mo ku pila likombwa ba ba ifana ku swala musebezi wa za mishini ye hatisa. Hape, bukaufi ni Wallkill, kwa mutulo wa New York, ku na ni famu ye kopani ni fakitori. Kwa sibaka seo ku hatiswa limagazini za The Watchtower ni Awake! mi si tahisa ze ñwi za lico ze ciwa ki likombwa ba ba sebeleza mwa libaka zeo ze fitana-fitana. Mubeleki ni mubeleki kaufela wa ka ku itatela u fiwanga nubunyana ka kweli ye mu tusa mwa lisinyehelonyana za hae.

MIKOPANO YA MWAHAL’A MACABA

Ka 1893 mukopano o mutuna wa pili ne u ezelizwe kwa Chicago, mwa Illinois, ili kwa U.S.A. N’o bile ni baputehi b’a 360, mi ba banca b’a 70 ne ba kolobelizwe. Mukopano u nosi wa mafelelezo o mutuna wa mwahal’a macaba n’o ezelizwe mwa tolopo ya New York City ka 1958. N’o bezi kwa libapalelo la Yankee Stadium ni la Polo Grounds le ne li sa li teñi ka nako yeo. Palo ye tuna ka ku fitisisa ya baputehi ne li 253,922; ba banca be ne ba kolobelizwe ne li b’a 7,136. Ku zwelela onaf’o mikopano ye mituna ya mwahal’a macaba se i ezelizwe mwa linaha ze ñata ka ku tatamana. Hamoho, mikopano ye tatamana cwalo i kana ya ba mikopano ye sikiti mwa linaha ze kai ni kai fa lifasi.